Woordenlijst aardbevingen

Berichten over aardbevingen staan vol met jargon: magnitude, hypocentrum, EMS‑98, geïnduceerde seismiciteit. Deze woordenlijst legt elke term kort uit, in één of twee zinnen. De begrippen staan alfabetisch geordend. Waar een term een eigen verdiepingspagina heeft, verwijst de definitie daarnaartoe, zodat je dieper kunt graven wanneer je dat wilt.

De definities sluiten aan op de terminologie van het KNMI en de USGS. Zoek je een complete uitleg van hoe een beving ontstaat, lees dan eerst wat een aardbeving is. Wil je weten hoe sterkte wordt gemeten, kijk dan bij de schaal van Richter en de modernere momentmagnitude.

A

Aardbeving

Een plotselinge trilling van de aardbodem doordat gesteente langs een breuk verschuift en opgeslagen spanning vrijkomt als seismische golven.

Aardkorst

De buitenste, vaste schil van de aarde. Onder continenten 30 tot 50 km dik, onder oceanen circa 7 km. Hierin ontstaan de meeste ondiepe bevingen.

Afschuiving

Een breuktype waarbij het ene blok ten opzichte van het andere naar beneden glijdt, typisch waar de korst uitrekt. Komt voor in het Roergebied en bij Groningen.

Aftershock

Engelse term voor naschok: een kleinere beving die volgt op de hoofdschok in hetzelfde breukgebied.

Amplitude

De maximale uitslag van een trilling op een seismogram. Hoe groter de amplitude, hoe sterker de grondbeweging op dat station.

Asthenosfeer

De stroperige, gedeeltelijk smeltbare laag onder de lithosfeer waarover de tektonische platen langzaam bewegen.

B

Beving

Verkorte aanduiding voor aardbeving, ook gebruikt voor kleine schokken zonder zichtbare schade.

Body waves

Lichaamsgolven die door het inwendige van de aarde reizen, namelijk de snelle P‑golf en de tragere S‑golf. Zie seismische golven.

Breuk

Een scheur in het gesteente waarlangs blokken ten opzichte van elkaar kunnen verschuiven. De plek waar bevingen ontstaan.

Breukvlak

Het tweedimensionale oppervlak van een breuk waarlangs de verschuiving bij een beving plaatsvindt. De grootte ervan bepaalt mede de magnitude.

C

Caldera

Een grote kraterachtige inzinking die ontstaat als een vulkaan instort. Caldera's gaan vaak gepaard met vulkanische bevingen.

Continentale plaat

Een tektonische plaat die een continent draagt. Lichter en dikker dan oceanische platen.

D

Diepte

De afstand van het hypocentrum tot het aardoppervlak. Ondiepe bevingen (minder dan 70 km) richten doorgaans meer schade aan.

Dilatatie

Het uitrekken of samendrukken van gesteente onder spanning, voorafgaand aan breuk.

Duur

De tijd dat de grondbeweging voelbaar is. Bij zware bevingen kan dat enkele tientallen seconden bedragen.

E

EMS‑98

De European Macroseismic Scale van 1998, de standaard in Europa om de waargenomen sterkte van schudden in twaalf graden in te delen. Zie de mercallischaal en EMS‑98.

Epicentrum

Het punt op het aardoppervlak recht boven het hypocentrum. Het verschil staat uitgelegd bij hypocentrum en epicentrum.

Epicentrale afstand

De afstand van een meetstation of plaats tot het epicentrum. Bepaalt hoe sterk een beving daar voelbaar is.

Energie

De hoeveelheid bewegingsenergie die bij een beving vrijkomt. Elke hele magnitude meer betekent ongeveer 32 keer zoveel energie.

F

Foreshock

Engelse term voor voorschok: een beving die voorafgaat aan een grotere hoofdschok in hetzelfde gebied.

Frequentie

Het aantal trillingen per seconde, in hertz. Hoogfrequente golven veroorzaken vooral schade aan lage, stijve gebouwen.

G

Gaswinning

Het onttrekken van aardgas aan een reservoir. In Groningen daalde hierdoor de druk, wat geïnduceerde aardbevingen veroorzaakte.

Geïnduceerde aardbeving

Een beving die door menselijk handelen ontstaat, zoals gas‑ of mijnbouw, waterinjectie of stuwmeren. Lees meer over geïnduceerde aardbevingen.

Gronddeformatie

Vervorming van het aardoppervlak, bijvoorbeeld bodemdaling, gemeten met GPS of satellieten.

Grondversnelling

De versnelling die de bodem ondergaat tijdens een beving, vaak uitgedrukt als PGA. Bepaalt de kracht op gebouwen.

H

Hoofdschok

De krachtigste beving in een reeks. Voor‑ en naschokken horen bij dezelfde reeks.

Hypocentrum

Ook focus of bevingshaard: de plek diep in de aarde waar de breuk begint. Zie hypocentrum en epicentrum.

I

Intensiteit

De waargenomen sterkte van het schudden op een bepaalde plaats, beoordeeld via schade en gevoel. Niet te verwarren met magnitude; zie de mercallischaal.

Inversie

Een rekenmethode waarmee seismologen uit seismogrammen de bron en het breukverloop reconstrueren.

K

KNMI

Het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut, dat in Nederland aardbevingen meet en registreert.

Korstbeving

Een beving met een ondiep hypocentrum in de aardkorst, het meest voorkomende type in Nederland.

L

Liquefactie

Het verschijnsel waarbij verzadigde, losse zandgrond zich tijdelijk als vloeistof gedraagt door het schudden, waardoor gebouwen kunnen wegzakken.

Lithosfeer

De starre buitenlaag van de aarde, bestaand uit de korst en het bovenste deel van de mantel, opgedeeld in tektonische platen.

Love‑golf

Een oppervlaktegolf die de grond horizontaal zijwaarts laat schudden. Vaak verantwoordelijk voor veel schade.

M

Magnitude

Een maat voor de energie die bij een beving vrijkomt, gemeten op een logaritmische schaal. Begint bij de schaal van Richter.

Mantel

De dikke laag tussen korst en kern, waar trage stromingen de platen aandrijven.

Mercallischaal

Een twaalfdelige schaal voor de waargenomen intensiteit van schudden. In Europa opgevolgd door EMS‑98; zie de mercallischaal.

Microbeving

Een zeer lichte beving, doorgaans onder magnitude 2,0, die mensen niet of nauwelijks voelen.

Mijnbouwschade

Schade aan gebouwen door bodembeweging als gevolg van delfstofwinning, in Nederland beoordeeld door het IMG.

Momentmagnitude (Mw)

De moderne, meest betrouwbare magnitudeschaal, gebaseerd op het seismisch moment. Lees meer over momentmagnitude.

N

Naschok

Een kleinere beving die na de hoofdschok optreedt terwijl de breuk tot rust komt. Lees meer over naschokken.

Normaalbreuk

Een breuk waarbij het bovenliggende blok naar beneden glijdt, kenmerkend voor uitrekkende korst.

O

Oceanische plaat

Een tektonische plaat onder een oceaan. Zwaarder en dunner dan een continentale plaat en duikt daar vaak onder.

Oppervlaktegolf

Een seismische golf die langs het aardoppervlak loopt, zoals de Love‑ en Rayleigh‑golf. Trager maar destructiever dan lichaamsgolven.

P

P‑golf

De primaire golf, de snelste seismische golf, die het gesteente samendrukt en uitrekt en als eerste aankomt op een station.

PGA

Peak Ground Acceleration: de piekgrondversnelling, een belangrijke maat voor de kracht die een beving op bouwwerken uitoefent.

Plaattektoniek

De theorie dat de lithosfeer uit bewegende platen bestaat. De wrijving aan plaatranden veroorzaakt de meeste aardbevingen wereldwijd.

R

Rayleigh‑golf

Een oppervlaktegolf die de grond in een rollende, elliptische beweging laat schudden, vergelijkbaar met een golf op water.

Reservoir

Een ondergrondse gesteentelaag waarin gas, olie of water is opgeslagen. Drukverandering hierin kan bevingen opwekken.

Richterschaal

De historische magnitudeschaal uit 1935, geschikt voor lokale bevingen. Zie de schaal van Richter.

S

S‑golf

De secundaire golf, trager dan de P‑golf, die het gesteente dwars op de looprichting laat trillen en niet door vloeistoffen reist.

Schaal van Richter

Zie Richterschaal en de pagina over de schaal van Richter.

Seismograaf

Het instrument dat grondbewegingen meet en registreert. De registratie zelf heet een seismogram.

Seismologie

De wetenschap die aardbevingen en de voortplanting van seismische golven bestudeert.

Seismische golven

De trillingen die zich vanuit het hypocentrum door de aarde verspreiden. Een overzicht staat bij seismische golven.

SodM

Het Staatstoezicht op de Mijnen, de toezichthouder op de veiligheid van delfstofwinning in Nederland.

Subductie

Het wegzakken van de ene plaat onder de andere. De bron van de zwaarste bevingen, zoals langs de Ring of Fire.

T

Tektonische plaat

Een groot, star deel van de lithosfeer dat over de asthenosfeer beweegt. De randen zijn seismisch actief.

Triggering

Het verschijnsel waarbij de ene beving spanning verplaatst en zo een volgende beving op een nabije breuk uitlokt.

Tsunami

Een reeks zeer lange golven, meestal opgewekt door een onderzeese beving die de zeebodem plotseling verticaal verplaatst. Lees meer over de tsunami.

V

Verwering

De afbraak van gesteente aan het oppervlak, niet zelf een bevingsoorzaak maar wel van invloed op hoe grond schudt.

Voorschok

Een beving die aan de hoofdschok voorafgaat. Pas achteraf als zodanig te herkennen.

Vulkanische beving

Een beving veroorzaakt door magmabeweging onder een vulkaan, vaak een teken van naderende activiteit.

W

Waterinjectie

Het onder druk inbrengen van water in de ondergrond, bijvoorbeeld bij afvalwaterberging, dat geïnduceerde bevingen kan opwekken.

Z

Zwerm

Een reeks bevingen van vergelijkbare sterkte zonder duidelijke hoofdschok, vaak in vulkanische of geothermische gebieden.