Tsunamis

Wat een tsunami is

Het woord "tsunami" komt uit het Japans en betekent letterlijk "haven-golf". Dat is treffend: vissers die op open zee niets merkten, vonden bij thuiskomst hun haven verwoest. Een tsunami is een reeks zeer lange golven die wordt veroorzaakt door een plotselinge verplaatsing van een grote watermassa. In meer dan negen van de tien gevallen is de oorzaak een onderzeese aardbeving, maar ook een vulkaanuitbarsting, een onderzeese aardverschuiving of een meteorietinslag kan er een opwekken.

Het is belangrijk om een tsunami te onderscheiden van een gewone golf. Windgolven zitten alleen aan de oppervlakte en hebben golflengtes van enkele tot tientallen meters. Een tsunami heeft golflengtes van tientallen tot honderden kilometers en zet de hele waterkolom in beweging, van het oppervlak tot de bodem. Daardoor draagt een tsunami onvergelijkbaar veel meer energie en water met zich mee.

Het mechanisme: verticale verplaatsing

De motor achter de meeste tsunami's is een aardbeving langs een breuk waar de zeebodem verticaal verspringt. Dit gebeurt vooral in subductiezones, waar de ene tektonische plaat onder de andere wegduikt. De bovenliggende plaat raakt vastgehaakt, bouwt jarenlang spanning op en schiet dan plotseling omhoog of omlaag. Hoe die breuken precies werken, lees je op de pagina over breuken en verschuivingen.

Wanneer de zeebodem over een gebied van honderden kilometers enkele meters omhoogkomt, tilt hij de complete waterkolom mee op. De zwaartekracht trekt dat opgetilde water weer omlaag, en de massa verspreidt zich naar alle kanten als een golf. Het is dus de verticale beweging die telt: een beving waarbij platen alleen horizontaal langs elkaar schuiven, verplaatst nauwelijks water en wekt zelden een grote tsunami op.

Snelheid en golfhoogte: diep tegenover ondiep

De snelheid van een tsunami hangt af van de waterdiepte: hoe dieper het water, hoe sneller de golf. In de open oceaan, waar het water vier kilometer diep kan zijn, haalt een tsunami ongeveer 800 km/u — vergelijkbaar met een verkeersvliegtuig. Daar is de golf maar enkele decimeters hoog en zo lang dat schepen op zee hem niet eens merken.

Naarmate de golf de kust nadert en het water ondieper wordt, remt de voorkant af terwijl de achterkant doorstuwt. De energie die over een diepe, lange golf was verdeeld, wordt samengeperst in een veel kleiner volume. Het gevolg: het water stapelt zich op en de golfhoogte kan oplopen tot 30 meter of meer. Vaak trekt het zeewater eerst opvallend ver terug — een natuurlijk waarschuwingssignaal dat de tsunami eraan komt.

Historische voorbeelden: 2004 en 2011

Twee gebeurtenissen tonen de vernietigende kracht van een tsunami. Op 26 december 2004 vond voor de kust van Sumatra een megathrust-beving plaats met een momentmagnitude rond Mw 9,1. De breuk scheurde over ruim duizend kilometer open en tilde de zeebodem meters omhoog. De tsunami die volgde, raakte landen rond de hele Indische Oceaan en kostte naar schatting meer dan 225.000 mensen het leven — een van de dodelijkste natuurrampen in de moderne geschiedenis.

Op 11 maart 2011 trof een megathrust-beving van Mw 9,0 de noordoostkust van Japan, de Tohoku-beving. De tsunami bereikte op sommige plaatsen meer dan 30 meter hoogte, overspoelde kustplaatsen en veroorzaakte de kernramp bij Fukushima. Beide rampen waren het gevolg van bevingen in subductiezones, het type plaatsgrens dat je ook terugziet langs de Ring of Fire. Ze staan bovenaan elke lijst van de zwaarste bevingen ooit.

Waarschuwingssystemen

Omdat een tsunami in diep water nauwelijks zichtbaar is maar wel uren onderweg kan zijn naar verre kusten, is vroegtijdige waarschuwing levensreddend. Het Pacific Tsunami Warning System, gecoördineerd door het Pacific Tsunami Warning Center van de Amerikaanse dienst NOAA, waarschuwt landen rond de Stille Oceaan. Het combineert seismografen die snel de magnitude en locatie van een beving bepalen met druksensoren op de zeebodem (DART-bakens) en getijdemeters die de golf daadwerkelijk detecteren.

Na de ramp van 2004 is ook voor de Indische Oceaan een vergelijkbaar systeem opgezet. De keten werkt alleen als de waarschuwing de bevolking op tijd bereikt: sirenes, sms-berichten en geoefende evacuatieroutes maken het verschil tussen een tijdige vlucht naar hoger gelegen grond en een ramp.

Risico voor Nederland

Voor het Nederlandse vasteland is het tsunamirisico nihil. De Noordzee is ondiep en er liggen geen subductiezones in de buurt die een grote verticale bodemverplaatsing kunnen veroorzaken. De bevingen die Nederland kent, zijn van een totaal andere aard en omvang — lees daarover op de pagina over aardbevingen in Nederland. Het KNMI bewaakt de Nederlandse seismiek, maar een tsunami op onze kust is geen reëel scenario.

Anders ligt het voor Caribisch Nederland. De eilanden Bonaire, Sint-Eustatius en Saba liggen nabij de actieve plaatgrens van de Caribische plaat, waar wel zware bevingen en onderzeese aardverschuivingen voorkomen. Voor dit gebied bestaat dus wel een tsunamirisico, en het valt onder de regionale waarschuwingsketen voor het Caribisch gebied. Meer over de geologie daar staat op de pagina over Caribisch Nederland.

Misvattingen

Verder lezen