Aardbevingen en vulkanen in Caribisch Nederland

Waar Caribisch Nederland ligt

Caribisch Nederland bestaat uit drie bijzondere gemeenten van Nederland: Bonaire, Saba en Sint-Eustatius. Voor het onderwerp aardbevingen en vulkanen zijn vooral de twee bovenwindse eilanden van belang: Saba en Sint-Eustatius. Ze liggen in de noordelijke Kleine Antillen, ten zuidoosten van Puerto Rico en de Maagdeneilanden, op zo'n 900 kilometer van de Zuid-Amerikaanse kust. Bonaire ligt veel zuidelijker, dicht bij Venezuela, en valt buiten de vulkanische boog.

Saba en Sint-Eustatius maken deel uit van de zogeheten vulkanische binnenboog van de Kleine Antillen. Deze keten van eilanden is ontstaan doordat de Atlantische oceaanbodem onder de Caribische plaat duikt. Diezelfde tektonische context verklaart waarom hier vulkanen oprijzen en waarom de regio aardbevingsgevoelig is. Anders dan de bevingen in het Europese deel van Nederland, die in Groningen door gaswinning worden veroorzaakt en in Limburg langs de Roerdalslenk lopen, hangen de trillingen hier samen met magma en een actieve plaatgrens.

De vulkanen: Mount Scenery en The Quill

Saba is in feite één enkele vulkaan die uit zee oprijst. De top, Mount Scenery, ligt op ongeveer 887 meter boven zeeniveau en is daarmee het hoogste punt van het Koninkrijk der Nederlanden. Mount Scenery wordt geclassificeerd als een actieve, maar momenteel rustende (dormante) vulkaan. De laatste duidelijke uitbarsting wordt geschat rond het jaar 1640. Dat een vulkaan al eeuwen niet is uitgebarsten betekent niet dat hij dood is; op geologische tijdschaal is enkele eeuwen zeer kort.

Sint-Eustatius, kortweg Statia, wordt gedomineerd door The Quill (ook geschreven als de Quill), een opvallend gave vulkaankegel met een brede krater aan de zuidkant van het eiland. De naam komt vermoedelijk van het Nederlandse woord "kuil", een verwijzing naar de diepe krater. Ook The Quill geldt als een potentieel actieve vulkaan die al lange tijd rust. Beide vulkanen worden in de gaten gehouden, omdat een hervatting van activiteit zich doorgaans aankondigt met toenemende trillingen.

Vulkanische tegenover tektonische bevingen

Bevingen op Saba en Sint-Eustatius zijn meestal vulkanisch van aard. Dat onderscheidt ze van de bevingen die we elders in Nederland kennen. Een vulkanische beving ontstaat doordat magma omhoog beweegt en daarbij het gesteente openbreekt of doordat gassen onder druk komen te staan. Zulke bevingen zijn vaak klein en talrijk, en hun patroon verandert als de vulkaan onrustiger wordt. Voor seismologen zijn deze trillingen een belangrijk waarschuwingssignaal.

Daarnaast komen in de bredere regio ook zuiver tektonische bevingen voor, doordat de Caribische plaat en de Noord-Amerikaanse plaat langs en onder elkaar bewegen. Die kunnen veel zwaarder zijn dan de lokale vulkanische trillingen. Het verschil tussen beide soorten zit in het mechanisme: een breukverschuiving versus magmabeweging. Wie meer wil weten over hoe vulkanen en aardbevingen met elkaar samenhangen, vindt dat terug op de pagina over vulkanen en bevingen.

Tsunamirisico bij de Puerto Rico-trog

Ten noorden van de bovenwindse eilanden ligt de Puerto Rico-trog, een diepe oceaanvoor waar de Atlantische plaat onder de Caribische plaat duikt. Het is een van de diepste plekken van de Atlantische Oceaan, met een waterdiepte van meer dan 8.000 meter. Deze subductiezone is in staat zeer zware aardbevingen te genereren. Een krachtige onderzeese beving of een onderzeese aardverschuiving kan daar een tsunami opwekken die de eilanden binnen tientallen minuten bereikt.

De geschiedenis van het Caribisch gebied kent meerdere tsunami's, waaronder die na de aardbeving bij de Maagdeneilanden in 1867. Voor Saba en Sint-Eustatius betekent dit dat een tsunamiwaarschuwing serieus moet worden genomen, ook al zijn de eilanden bergachtig en is hoger gelegen terrein snel bereikbaar. Het regionale tsunamiwaarschuwingssysteem van de UNESCO-IOC, gevoed door seismische metingen, speelt hierbij een centrale rol. Hoe een onderzeese beving uitgroeit tot een vloedgolf, lees je verder op de pagina over tsunami's.

KNMI-monitoring

Het KNMI is in Nederland de aangewezen instantie voor seismische en vulkanische monitoring, en dat geldt ook voor Caribisch Nederland. Het KNMI onderhoudt monitoringstations op de eilanden om trillingen continu te registreren. Deze meetnetten vangen zowel de kleine vulkanische bevingen rond Mount Scenery en The Quill op als grotere regionale bevingen langs de plaatgrens.

De data worden gedeeld met internationale netwerken, waaronder die van de USGS, zodat bevingen in de regio snel kunnen worden gelokaliseerd en beoordeeld. Verandert het bevingspatroon onder een vulkaan, bijvoorbeeld door een toename van trillingen of door grondvervorming, dan kan dat aanleiding zijn om het waarschuwingsniveau aan te passen. Meer over de rol, de meetnetten en de werkwijze van dit instituut staat op de pagina over het KNMI.

De eilanden op de kaart

Hieronder zie je de bovenwindse eilanden Saba en Sint-Eustatius, met markers op de twee vulkanen: Mount Scenery op Saba en The Quill op Sint-Eustatius. De kaart is bedoeld om de ligging te tonen; de pagina blijft ook zonder de kaart volledig leesbaar.

Beschrijving: Saba ligt in het noordwesten van het kaartbeeld; de vulkaan Mount Scenery (circa 887 meter, het hoogste punt van Nederland) bevindt zich centraal op het kleine, ronde eiland. Iets ten zuidoosten ligt Sint-Eustatius, met de kraterkegel The Quill aan de zuidkant van het eiland. Beide eilanden liggen in de vulkanische boog van de noordelijke Kleine Antillen, met de diepe Puerto Rico-trog ten noorden ervan.

Verder lezen